Ali Hamenei

Ali Hüseyni Hamenei (Farsça: علی حسینی خامنه‌ای; 19 Nisan 1939, Meşhed - 28 Şubat 2026, Tahran), İranlı din adamı, siyasetçi, Şii merci-i taklid ve 1989'dan 2026'daki suikastına kadar İran'ın ikinci yüce lideriydi. 1981-1989 yılları arasında ise İran'ın üçüncü cumhurbaşkanı olarak görev yapmıştı. Hamenei, Orta Doğu'da en uzun süre görev yapan devlet başkanı ve Şah Muhammed Rızâ Pehlevî'den sonra geçen yüzyılın en uzun süre görev yapan ikinci İran lideri oldu.

Hayatı ve Kariyeri

Resmî web sitesine göre Hamenei, Muhammed Rızâ Pehlevî'nin saltanatı sırasında üç yıl sürgüne gönderilmeden önce altı kez tutuklandı ve cezaevlerinde kaldı. İran Devrimi'nin Şah'ı devirmesinden sonra, Haziran 1981'de sağ kolunu felç eden bir suikast girişiminin hedefi oldu. Hamenei, 1980'lerde İran-Irak Savaşı sırasında İran'ın liderlerinden biriydi ve şimdi kontrol ettiği ve komutanlarını kendisinin atadığı Devrim Muhafızları ile yakın ilişkiler geliştirdi. Devrim Muhafızları, ona karşı gelişen muhalefeti bastırmak için görevlendirildi. Hamenei 1981'den 1989'a kadar İran'ın üçüncü cumhurbaşkanı olarak görev yaptı ve ilk Dini Lider Ruhullah Humeyni'nin yakın müttefiki oldu. Ölümünden kısa bir süre önce Humeyni, vekil olarak seçtiği yerine gelecek olan Hüseyin Ali Muntazeri ile bir anlaşmazlık yaşadı, bu yüzden Humeyni öldüğünde halefi üzerinde anlaşmaya varılmadı. Uzmanlar Meclisi, 4 Haziran 1989'da 50 yaşındayken Hamenei'yi dini lider olarak seçti. Ekber Haşimi Rafsancani'ye göre Hamenei, Humeyni'nin ölmeden önce halefi olarak seçtiği adamdı. Hamenei, 14 Nisan 1979'dan beri Şah İsmail zamanında kurulan bir vakıf olan Astan Kuds Razavi'nin hizmetkarlarının başında bulunuyordu.

Dini lider olarak Hamenei, İslam Cumhuriyeti'ndeki en güçlü siyasi otoriteydi. İran devletinin başı ve silahlı kuvvetlerin başkomutanı olarak görev yaptı. Ayrıca ekonomi, çevre, dış politika ve ulusal planlama dâhil olmak üzere birçok alanda devletin temel politikalarına ilişkin kararname çıkarma ve nihai kararları alma yetkisine sahipti. Kerim Secadpur'a göre Hamenei, yasama, yürütme ve yargı organlarının yanı sıra ordu ve medya üzerinde doğrudan ya da dolaylı etki sahibiydi. Uzmanlar Meclisi, cumhurbaşkanlığı ve İran Parlamentosu seçimleri için aday olan kişilerin başvuruları, üyeleri doğrudan veya dolaylı olarak dinî lider tarafından belirlenen Anayasayı Koruma Konseyi tarafından incelenir. Bazı durumlarda, Anayasayı Koruma Konseyi'nin belirli kişilere yönelik yasak kararlarını Hamenei'nin talimatı sonrasında geri aldığı bildirildi. İran'ın nükleer programı ile ilgili olarak Hamenei, 2003 yılında her türlü kitle imha silahının üretilmesini, stoklanmasını ve kullanılmasını yasaklayan bir fetva yayınladı.

Hamenei'nin saltanatı sırasında 1994 Kazvin protestoları, 1999 öğrenci protestoları, 2009 cumhurbaşkanlığı seçimi protestoları, 2011-12 protestoları, 2017-18 protestoları, 2018-19 genel grev ve protestoları, 2019-20 protestoları, 2021-2022 protestoları, Mehsa Emini protestoları ve 2025-26 protestoları gibi büyük protestolar yaşandı. İran'da gazeteciler, blog yazarları ve diğerleri Dini Lider Hamenei'ye hakaret ettikleri gerekçesiyle, genellikle dine hakaret suçlamasıyla birlikte hapse atıldı. Verilen cezalar arasında kırbaçlanma ve hapis cezası da yer almaktadır; bazıları gözaltında hayatını kaybetti. Hamenei'yi eleştirenler onu baskı, toplu katliamlar ve diğer adaletsizliklerden sorumlu baskıcı bir diktatör ve despot olarak görmektedir.